Tag: Land Bank

  • Nakuha na ang Lupa Mo Noon Pa? Bakit Mahalaga ang Presyo Ngayon sa Just Compensation

    Hustisya sa Halaga ng Lupa: Bakit Kailangang Ibase sa Kasalukuyang Presyo ang ‘Just Compensation’

    G.R. No. 170245, July 01, 2013

    INTRODUKSYON

    Isipin mo na lang, noong dekada 70, binili ng gobyerno ang lupa mo para sa reporma sa lupa. Pero hanggang ngayon, hindi ka pa nababayaran ng tama. Ang halaga ng bigas noon, iba na ngayon, di ba? Ganito ang sentro ng kaso ng Heirs of Spouses Domingo Tria and Consorcia Camano Tria vs. Land Bank of the Philippines and Department of Agrarian Reform. Ang pangunahing tanong dito: dapat bang ibase ang ‘just compensation’ sa presyo ng lupa noong kunin ito, o sa mas makatarungang presyo sa panahon ng pagbabayad?

    Ang kasong ito ay nagpapakita kung gaano kahalaga na ang pagbabayad para sa lupang kinukuha ng gobyerno ay napapanahon at makatarungan. Hindi lang ito usapin ng pera, kundi usapin ng katarungan at respeto sa karapatan ng mga may-ari ng lupa.

    LEGAL NA KONTEKSTO

    Sa Pilipinas, protektado ng Konstitusyon ang karapatan sa pribadong pag-aari. Hindi basta-basta makukuha ng gobyerno ang lupa mo maliban kung may ‘eminent domain’—ang kapangyarihan ng estado na kumuha ng pribadong ari-arian para sa pampublikong gamit. Pero may kondisyon: kailangang bayaran ka ng ‘just compensation’ o makatarungang kabayaran.

    Ano ba itong ‘just compensation’? Ayon sa Korte Suprema, ito ay ang “full and fair equivalent of the loss” na dinanas ng may-ari ng lupa. Ibig sabihin, hindi lang basta-basta presyo ang dapat ibigay, kundi dapat sapat para mapalitan ang nawala sa may-ari.

    Sa konteksto ng reporma sa lupa, maraming batas ang umiral. Noong 1972, ipinatupad ang Presidential Decree (PD) No. 27 na naglalayong palayain ang mga magsasaka mula sa pagkaalipin sa lupa. Sa ilalim nito, maraming lupaing agrikultural ang kinuha ng gobyerno para ipamahagi sa mga magsasaka. Kasunod nito, naglabas ng Executive Order (EO) No. 228 na nagtakda ng paraan ng pagbabayad ng ‘just compensation’, kung saan ibabase ito sa government support price (GSP) ng palay noong 1972.

    Narito ang sipi mula sa Section 2 ng EO No. 228:

    “SECTION 2. Mode of Compensation. – Compensation for rice and corn lands shall be paid by the Land Bank of the Philippines in accordance with the following mode: (a) Up to P50,000.00 – cash; (b) Above P50,000.00 – 10% cash and the balance in 25-year, tax-free 6% Land Bank bonds.”

    Ang problema, ang presyo ng palay noong 1972 ay P35.00 lamang kada kaban. Kung ibabase dito ang ‘just compensation’ sa kasalukuyan, napakalayo na sa tunay na halaga ng lupa. Dito pumapasok ang Republic Act No. 6657 o Comprehensive Agrarian Reform Law of 1988 (CARL). Ang CARL ang nagpalawak at nagpatibay sa reporma sa lupa, at nagtakda ng mas makatarungang paraan ng pagtukoy sa ‘just compensation’ sa Section 17:

    “Sec. 17. Determination of Just Compensation. – In determining just compensation, the cost of acquisition of the land, the current value of like properties, its nature, actual use and income, the sworn valuation by the owner, the tax declarations, and the assessment made by government assessors shall be considered. The social and economic benefits contributed by the farmers and farm workers and by the Government to the property as well as the non-payment of taxes or loans secured from any government financing institution on the said land shall be considered as additional factors to determine its valuation.”

    Malinaw sa CARL na dapat isaalang-alang ang “current value of like properties” sa pagtukoy ng ‘just compensation’. Ito ang nagiging batayan sa maraming kaso kung saan matagal na ang proseso ng pagkuha ng lupa pero hindi pa nababayaran ng tama ang may-ari.

    PAGBUKLAS SA KASO

    Ang mga Heirs of Spouses Tria ang nagmamay-ari ng malaking lupain sa Camarines Sur. Noong 1972, sa ilalim ng PD 27, kinuha ng gobyerno ang malaking bahagi ng lupa nila para ipamahagi sa mga magsasaka. Binigyan ng Emancipation Patents ang mga magsasaka, at ang Land Bank (LBP) ay nag-alok ng P182,549.98 bilang kabayaran noong 1990. Hindi pumayag ang mga Tria dahil para sa kanila, P2.7 milyon ang dapat na ‘just compensation’.

    Nagsampa sila ng reklamo sa Regional Trial Court (RTC) ng Naga City. Sa gitna ng kaso, hiniling nila na bayaran muna sila ng LBP ng inisyal na alok na P182,549.98. Pumayag ang RTC at naglabas ng Partial Judgment noong 1992. Pero nag-motion for reconsideration ang LBP, sinasabing hindi daw ayon sa EO 228 ang agarang pagbabayad. Binawi ng RTC ang naunang desisyon at inutusan ang LBP na magbayad ng P18,549.98 na cash at P164,000.00 sa LBP Bonds.

    Sa pagpapatuloy ng kaso, nagtalaga ang RTC ng tatlong Commissioners para magrekomenda ng ‘just compensation’. Magkakaiba ang paraan ng komputasyon ng bawat Commissioner. Nag-average sila, pero hindi rin tinanggap ng mga partido at ng RTC ang resulta. Gumawa ng sariling komputasyon ang RTC gamit ang formula ng LBP pero ginamit ang GSP ng palay noong 1994. Hindi rin nasiyahan ang LBP at umapela sa Court of Appeals (CA).

    Sa simula, kinatigan ng CA ang RTC. Pero sa motion for reconsideration ng LBP, binawi ng CA ang naunang desisyon at ibinasura ang desisyon ng RTC. Bumase ang CA sa kaso ng Gabatin vs. Land Bank of the Philippines kung saan sinabi ng Korte Suprema na ang GSP ng palay ay dapat ibase sa presyo noong 1972.

    Hindi rin pumayag ang mga Tria at umakyat sa Korte Suprema. Ang pangunahing argumento nila: mali ang CA na bumase sa Gabatin case. Dapat daw ang ‘just compensation’ ay tunay na makatarungan at sapat na kapalit ng kanilang nawalang lupa. Sabi pa nila, kung babayaran sila ng alok ng LBP noong 1972 sa taong 1995, napakalayo na nito sa tunay na halaga.

    Sa desisyon ng Korte Suprema, kinatigan nila ang mga Tria. Binawi nila ang desisyon ng CA at ibinalik ang desisyon ng RTC. Ipinaliwanag ng Korte Suprema na sa mga naunang kaso, mas makatarungan na ibase ang ‘just compensation’ sa kasalukuyang presyo ng palay o sa halaga ng lupa sa panahon ng pagbabayad. Binanggit nila ang kaso ng Land Bank of the Philippines vs. Natividad kung saan sinabi na:

    “It would certainly be inequitable to determine just compensation based on the guideline provided by PD 27 and EO 228 considering the DAR’s failure to determine the just compensation for a considerable length of time. That just compensation should be determined in accordance with RA 6657, and not PD 27 or EO 228, is especially imperative considering that just compensation should be the full and fair equivalent of the property taken from its owner by the expropriator, the equivalent being real, substantial, full and ample.”

    Idinagdag pa ng Korte Suprema na hindi makatarungan na gamitin ang presyo ng palay noong 1972 dahil napakalaki na ng itinaas ng presyo nito kumpara sa interes na naipon sana kung nabayaran sila noon pa.

    PRAKTIKAL NA IMPLIKASYON

    Ang desisyon sa kasong Heirs of Spouses Tria vs. Land Bank ay mahalaga para sa mga may-ari ng lupa na matagal nang naghihintay ng ‘just compensation’ para sa kanilang lupaing kinuha para sa reporma sa lupa. Nilinaw ng Korte Suprema na hindi dapat ibase ang ‘just compensation’ sa presyo ng lupa noong panahon ng pagkuha kung matagal na ang nakalipas at hindi pa nababayaran ang may-ari.

    Sa madaling salita, kung kinuha man ang lupa mo noong dekada 70 pero ngayon pa lang babayaran, dapat ang halaga ng lupa ay ibase sa kasalukuyang presyo o sa panahon ng pagbabayad, hindi sa presyo noong 1972. Ito ay para masiguro na ang ‘just compensation’ ay tunay na makatarungan at sapat na kapalit ng nawalang ari-arian.

    MGA MAHAHALAGANG ARAL

    • Just Compensation ay Dapat Napapanahon: Hindi sapat na bayaran ka lang, dapat bayaran ka sa tamang panahon at sa makatarungang halaga.
    • Kasalukuyang Halaga ang Batayan: Kung matagal na ang proseso, dapat ibase ang ‘just compensation’ sa kasalukuyang halaga ng lupa o sa panahon ng pagbabayad.
    • Proteksyon ng Karapatan sa Ari-arian: Ang desisyong ito ay nagpapakita na pinoprotektahan ng Korte Suprema ang karapatan ng mga may-ari ng lupa laban sa hindi makatarungang pagkuha ng kanilang ari-arian.

    MGA KARANIWANG TANONG (FAQ)

    1. Tanong: Ano ang ibig sabihin ng ’eminent domain’?
      Sagot: Ito ang kapangyarihan ng gobyerno na kumuha ng pribadong ari-arian para sa pampublikong gamit, basta’t may makatarungang kabayaran.
    2. Tanong: Ano ang ‘just compensation’?
      Sagot: Ito ang makatarungang kabayaran na dapat ibigay sa may-ari ng lupa kapag kinuha ito ng gobyerno. Dapat itong sapat na kapalit ng nawalang ari-arian.
    3. Tanong: Bakit mahalaga ang kasong ito?
      Sagot: Dahil nilinaw nito na hindi dapat ibase ang ‘just compensation’ sa presyo ng lupa noong panahon ng pagkuha kung matagal na ang nakalipas at hindi pa nababayaran. Dapat ibase ito sa kasalukuyang halaga.
    4. Tanong: Ano ang PD 27 at RA 6657?
      Sagot: Ang PD 27 ay batas noong 1972 na naglalayong magreporma sa lupa. Ang RA 6657 o CARL ay ang Comprehensive Agrarian Reform Law of 1988 na nagpalawak at nagpatibay sa reporma sa lupa.
    5. Tanong: Paano kung kinuha ang lupa ko para sa reporma sa lupa at hindi pa ako nababayaran?
      Sagot: Maaari kang magsampa ng kaso sa korte para matukoy ang tamang ‘just compensation’ base sa kasalukuyang halaga ng lupa.
    6. Tanong: Anong mga dokumento ang kailangan ko para sa kaso ng ‘just compensation’?
      Sagot: Mahalaga ang mga dokumento tulad ng titulo ng lupa, tax declaration, Emancipation Patent (kung mayroon), appraisal report, at iba pang dokumento na magpapatunay ng pagmamay-ari at halaga ng lupa.
    7. Tanong: May interes ba ang ‘just compensation’ kung matagal bago bayaran?
      Sagot: Oo, maaaring may interes. Tingnan ang mga kaso at batas ukol dito. Sa kasong ito, hindi direktang binanggit ang interes, pero ang diwa ng desisyon ay dapat bayaran ang may-ari sa halagang katumbas ng kasalukuyang halaga, na nagko-consider ng pagtaas ng presyo sa paglipas ng panahon.

    Naranasan mo ba ang ganitong sitwasyon? Huwag mag-atubiling kumonsulta sa eksperto. Ang ASG Law ay may kaalaman at karanasan sa mga kaso ukol sa reporma sa lupa at ‘just compensation’. Para sa konsultasyon, maaari kang mag-email sa hello@asglawpartners.com o makipag-ugnayan dito.

    Kami sa ASG Law ay handang tumulong upang masiguro ang iyong karapatan sa makatarungang kabayaran. Makipag-ugnayan na sa amin!




    Source: Supreme Court E-Library

    This page was dynamically generated

    by the E-Library Content Management System (E-LibCMS)

  • Pagtiyak sa Tamang Kabayaran sa Reporma sa Lupa: Gabay Mula sa Kaso ng Costo vs. Land Bank

    Ang Pangwakas na Sabi ng Hukuman: Pagiging Makatarungan sa Kabayaran ng Lupa sa Ilalim ng CARP

    G.R. No. 174647, Disyembre 05, 2012

    INTRODUKSYON

    Isipin ang pamilyang Costo, mga magsasaka sa Sorsogon, na nag-alok ng kanilang lupa sa gobyerno para sa reporma sa lupa. Ngunit nang alukin sila ng Land Bank ng Pilipinas ng kabayaran na halos isang-kapat lamang ng kanilang inaasahan, lumaban sila. Ang kanilang kaso, Land Bank of the Philippines vs. Spouses Costo, ay nagpapakita ng mahalagang aral: sa usapin ng reporma sa lupa, hindi basta-basta ang pagtatakda ng ‘just compensation’ o tamang kabayaran. Ito ay isang karapatan na pinoprotektahan ng batas at tinitiyak ng mga korte.

    Sa kasong ito, ang pangunahing tanong ay kung tama ba ang naging pagtaya ng korte sa kabayaran para sa lupain ng mga Costo na sakop ng Comprehensive Agrarian Reform Program (CARP). Nilinaw ng Korte Suprema na sa huli, ang mga korte pa rin ang may pangwakas na kapangyarihan sa pagpapasya kung ano ang ‘just compensation,’ hindi lamang basta ang ahensya ng gobyerno.

    ANG LEGAL NA KONTEKSTO: ANO ANG ‘JUST COMPENSATION’ AT BAKIT ITO MAHALAGA?

    Sa ilalim ng Saligang Batas ng Pilipinas, partikular sa Seksyon 9, Artikulo III, nakasaad na hindi dapat kunin ang pribadong ari-arian para sa gamit pampubliko nang walang ‘just compensation.’ Ang ‘just compensation’ ay hindi lamang basta ‘market value’ o presyo sa merkado. Ayon sa Korte Suprema, ito ay ang “buo at makatarungang katumbas ng pagkawala na dinanas ng may-ari ng ari-arian.” Ibig sabihin, dapat isaalang-alang ang lahat ng aspeto na makakaapekto sa tunay na halaga ng lupa.

    Ang Republic Act No. 6657, o Comprehensive Agrarian Reform Law (CARL), ang batas na nagpapatupad ng reporma sa lupa sa Pilipinas. Sinasaklaw nito ang pagkuha ng mga pribadong lupain upang ipamahagi sa mga magsasaka. Sa ilalim ng Seksyon 17 ng R.A. 6657, tinukoy ang mga batayan sa pagtukoy ng ‘just compensation’:

    “Seksyon 17. Pagpapasiya ng Tamang Kabayaran. – Sa pagpapasiya ng tamang kabayaran, ang halaga ng pagkuha ng lupa, ang kasalukuyang halaga ng mga katulad na ari-arian, ang uri nito, aktwal na gamit at kita, ang sinumpaang pagtaya ng may-ari, ang mga deklarasyon sa buwis, at ang pagtasa na ginawa ng mga tagatasa ng pamahalaan ay dapat isaalang-alang. Ang mga benepisyong panlipunan at pang-ekonomiya na iniambag ng mga magsasaka at mga manggagawang-bukid at ng Pamahalaan sa ari-arian pati na rin ang hindi pagbabayad ng mga buwis o pautang na nakuha mula sa anumang institusyong pampinansyal ng pamahalaan sa nasabing lupa ay dapat isaalang-alang bilang karagdagang mga salik upang matukoy ang pagtaya nito.”

    Upang mas maging praktikal ang pagtaya, bumuo ang Department of Agrarian Reform (DAR) ng mga pormula sa pamamagitan ng Administrative Order No. 5, Series of 1998. Kabilang sa mga pormula na ito ang pagsasaalang-alang sa Capitalized Net Income (CNI), Comparable Sales (CS), at Market Value per Tax Declaration (MV). Ngunit mahalagang tandaan, ang mga pormulang ito ay gabay lamang at hindi dapat maging hadlang sa pagtiyak ng tunay na ‘just compensation.’

    PAGBUKLAS SA KASO: BAKIT NAGKASUHAN ANG COSTO AT LAND BANK?

    Ang mga mag-asawang Rosa at Pedro Costo ay may-ari ng 9.1936 ektaryang lupa sa Sorsogon. Nang saklawin ang kanilang lupa ng CARP, boluntaryo nila itong inalok sa DAR. Tinukoy ng DAR na 7.3471 ektarya ang kwalipikado para sa programa. Nagkompyut ang Land Bank at tinaya ang lupa sa halagang P104,077.01. Para sa mga Costo, napakababa nito.

    Hindi sumang-ayon ang mga Costo sa halaga. Dahil dito, nagdeposito ang Land Bank ng P104,077.01 bilang provisional compensation. Ngunit hindi pa rin nasiyahan ang mga Costo, kaya’t dumulog sila sa Provincial Adjudication Board (PAB) ng DAR para sa pagpapasiya ng ‘just compensation.’

    Nagdesisyon ang Provincial Agrarian Reform Adjudicator (PARAD) na pabor sa mga Costo. Muling kinompyut ng PARAD ang halaga ng lupa at itinakda ito sa P468,575.92. Umapela ang Land Bank sa Regional Trial Court (RTC) na nakaupo bilang Special Agrarian Court (SAC). Ngunit muling kinatigan ng SAC ang desisyon ng PARAD.

    Umakyat ang kaso sa Court of Appeals (CA). Iginiit ng Land Bank na hindi sinunod ng PARAD at SAC ang pormula sa DAR AO No. 5. Ngunit muling nabigo ang Land Bank. Kinatigan ng CA ang desisyon ng SAC, na nagsasabing hindi lamang basta pormula ang basehan, kundi ang kabuuan ng ebidensya at ang tunay na halaga ng lupa.

    Umakyat ang kaso sa Korte Suprema. Ang pangunahing argumento ng Land Bank: mali ang CA sa pag-affirm sa SAC dahil hindi umano sinunod ang Section 17 ng R.A. 6657 at DAR AO No. 5. Iginiit nila na dapat ang pormula ang masunod, tulad ng sinasabi sa kasong Land Bank of the Philippines v. Banal.

    Ngunit hindi kinatigan ng Korte Suprema ang Land Bank. Ayon sa Korte, bagama’t mahalaga ang mga pormula, hindi ito ang nag-iisang batayan. Ang pagtukoy ng ‘just compensation’ ay isang gawaing panghukuman, at ang mga korte ang may pangwakas na desisyon dito. Binigyang-diin ng Korte Suprema na:

    “We reject LBP’s argument that its valuation of just compensation should be preferred. Any valuation of LBP in accordance with any formula should only be regarded as an initial valuation, never conclusive nor controlling… the determination of just compensation is the exclusive domain of the courts and that executive and legislative acts fixing just compensation are by no means conclusive or binding upon the court, but rather, at the very least, merely guiding principles.”

    Sinabi rin ng Korte na sinuri ng SAC ang lahat ng ebidensya, kabilang ang lokasyon, uri, gamit, at kita ng lupa. Hindi lamang basta pormula ang sinunod, kundi tiningnan ang buong konteksto. Dahil dito, kinatigan ng Korte Suprema ang desisyon ng CA, SAC, at PARAD. Ang halagang P468,575.92 ang itinuring na ‘just compensation’ para sa lupa ng mga Costo.

    PRAKTIKAL NA IMPLIKASYON: ANO ANG ARAL DITO PARA SA MGA MAY-ARI NG LUPA AT MAGSASAKA?

    Ang kaso ng Costo vs. Land Bank ay nagpapatibay sa karapatan ng mga may-ari ng lupa na makatanggap ng ‘just compensation’ na naaayon sa tunay na halaga ng kanilang ari-arian. Hindi dapat basta sumang-ayon sa unang alok ng Land Bank kung sa tingin nila ay napakababa nito. May karapatan silang dumulog sa DAR at sa korte upang ipaglaban ang makatarungang kabayaran.

    Para sa mga magsasaka, ang kasong ito ay nagpapakita na hindi lamang sila basta benepisyaryo ng reporma sa lupa, kundi kasama rin sila sa proseso ng pagtukoy ng ‘just compensation.’ Ang kanilang mga benepisyong panlipunan at pang-ekonomiya sa lupa ay dapat isaalang-alang sa pagtaya ng halaga nito.

    Mga Mahalagang Aral:

    • Hindi pinal ang unang alok ng Land Bank. May karapatan ang may-ari ng lupa na kuwestiyunin ito.
    • Ang korte ang pangwakas na magpapasiya ng ‘just compensation.’ Hindi nakatali ang korte sa pormula o sa taya ng ahensya ng gobyerno.
    • Lahat ng aspeto ng lupa ay isasaalang-alang. Hindi lamang basta pormula, kundi lokasyon, uri, gamit, kita, at iba pa.
    • Mahalaga ang ebidensya. Dapat magpakita ng sapat na ebidensya ang may-ari ng lupa upang patunayan ang tunay na halaga ng kanyang ari-arian.

    MGA KARANIWANG TANONG (FAQs)

    Tanong 1: Ano ang ibig sabihin ng ‘just compensation’ sa reporma sa lupa?

    Sagot: Ito ang buo at makatarungang kabayaran na dapat ibigay sa may-ari ng lupa na kinuha ng gobyerno para sa reporma sa lupa. Hindi lamang ito basta ‘market value’ kundi ang tunay na halaga ng ari-arian na isinasaalang-alang ang lahat ng aspeto.

    Tanong 2: Paano kinakalkula ang ‘just compensation’?

    Sagot: May mga pormulang ginagamit ang DAR, ngunit hindi ito pinal. Isinasaalang-alang din ang iba pang mga batayan tulad ng kasalukuyang halaga ng mga katulad na ari-arian, uri ng lupa, gamit, kita, deklarasyon sa buwis, at iba pa.

    Tanong 3: Ano ang dapat kong gawin kung hindi ako sumasang-ayon sa alok ng Land Bank?

    Sagot: Maaari kang maghain ng protesta sa DAR Provincial Adjudication Board (PAB). Kung hindi pa rin sumasang-ayon, maaari kang umakyat sa Special Agrarian Court (SAC).

    Tanong 4: Kailangan ko ba ng abogado para sa kaso ng ‘just compensation’?

    Sagot: Hindi obligado, ngunit makakatulong ang abogado, lalo na kung komplikado ang kaso. Makakatulong ang abogado sa paghahanda ng ebidensya at pagharap sa korte.

    Tanong 5: Gaano katagal ang proseso ng pagpapasiya ng ‘just compensation’?

    Sagot: Maaaring tumagal, depende sa komplikasyon ng kaso at sa korte. Mahalaga ang pagiging matiyaga at ang pagkakaroon ng sapat na ebidensya.

    Tanong 6: May magagawa ba ako kung matagal na akong naghihintay ng kabayaran?

    Sagot: Maaaring kumonsulta sa abogado para sa mga legal na opsyon, tulad ng paghahain ng motion for mandamus upang mapabilis ang proseso.

    Eksperto ang ASG Law sa mga usapin ng reporma sa lupa at ‘just compensation.’ Kung mayroon kang katanungan o nangangailangan ng tulong legal, huwag mag-atubiling makipag-ugnayan sa amin. Magpadala ng email sa hello@asglawpartners.com o mag-contact dito para sa konsultasyon. Handa kaming tumulong sa iyo.