Tag: Halalan sa Pilipinas

  • Mahigpit na Deadline sa Substitusyon ng Kandidato: Ano ang Dapat Malaman?

    Mahigpit na Deadline sa Substitusyon ng Kandidato: Ano ang Dapat Malaman?

    G.R. No. 199612, Enero 22, 2013 – RENATO M. FEDERICO, PETITIONER, VS. COMMISSION ON ELECTIONS, COMELEC EXECUTIVE DIRECTOR AND OSMUNDO M. MALIGAYA, RESPONDENTS.

    INTRODUKSYON

    Naranasan mo na ba ang pagkalito sa araw ng halalan dahil iba ang pangalan sa balota kumpara sa inaasahan mong kandidato? Ito ay madalas na resulta ng substitusyon ng kandidato. Sa isang desisyon ng Korte Suprema sa kasong Federico v. COMELEC, muling binigyang-diin ang kahalagahan ng pagsunod sa mga deadline na itinakda ng Commission on Elections (COMELEC) para sa substitusyon ng mga kandidato. Ang kasong ito ay nagpapakita kung paano ang hindi pagsunod sa deadline ay maaaring magresulta sa pagka-invalidate ng kandidatura at proklamasyon, kahit pa nanalo sa halalan.

    Sa kasong ito, ang pangunahing tanong ay kung valid ba ang substitusyon ni Renato Federico bilang kandidato sa pagka-mayor matapos mag-withdraw ang orihinal na kandidato na si Edna Sanchez, at kung tama ba ang COMELEC sa pag-annul sa proklamasyon ni Federico bilang mayor.

    LEGAL NA KONTEKSTO: ANG BATAS TUNGKOL SA SUBSTITUSYON

    Ang substitusyon ng kandidato ay pinapayagan sa ilalim ng batas sa Pilipinas, partikular sa Section 77 ng Omnibus Election Code. Ayon sa batas na ito:

    Sec. 77. Candidates in case of death, disqualification or withdrawal of another. – If after the last day for the filing of certificates of candidacy, an official candidate of a registered or accredited political party dies, withdraws or is disqualified for any cause, only a person belonging to, and certified by, the same political party may file a certificate of candidacy to replace the candidate who died, withdrew or was disqualified. The substitute candidate nominated by the political party concerned may file his certificate of candidacy for the office affected in accordance with the preceding sections not later than mid-day of the day of the election.

    Mula sa probisyong ito, malinaw na pinapayagan ang substitusyon kung ang isang kandidato ay namatay, na-disqualify, o nag-withdraw pagkatapos ng huling araw ng pag-file ng certificate of candidacy (COC). Ang substitute ay dapat mula sa parehong partido politikal. Ang deadline para mag-file ng COC bilang substitute ay “not later than mid-day of the day of the election.”

    Gayunpaman, binigyang-diin din ng Korte Suprema ang kapangyarihan ng COMELEC na magtakda ng mga panuntunan para sa maayos na pagdaraos ng halalan, lalo na sa automated election system. Sa bisa ng Republic Act No. 9369, binigyan ng awtoridad ang COMELEC na magtakda ng deadline para sa pag-file ng COC. Dito nagmula ang COMELEC Resolution No. 8678, na nagtatakda ng iba’t ibang deadline para sa substitusyon depende sa dahilan ng pag-substitute.

    Sa Resolution No. 8678, partikular sa Section 13 nito, nagtakda ang COMELEC ng mas maagang deadline para sa substitusyon dahil sa withdrawal ng kandidato:

    SEC. 13. Substitution of Candidates, in case of death, disqualification or withdrawal of another. – …

    The substitute for a candidate who withdrew may file his certificate of candidacy as herein provided for the office affected not later than December 14, 2009.

    The substitute for a candidate who died or suffered permanent incapacity or disqualified by final judgment, may file his certificate of candidacy up to mid-day of election day.

    Maliwanag mula sa resolusyon na mayroong pagkakaiba sa deadline. Para sa withdrawal, ang deadline ay Disyembre 14, 2009. Para naman sa death o disqualification, hanggang midday ng araw ng halalan.

    PAGHIMAY SA KASO: FEDERICO v. COMELEC

    Sa kasong Federico, si Edna Sanchez at Osmundo Maligaya ay mga kandidato sa pagka-mayor ng Sto. Tomas, Batangas noong 2010. Si Maligaya ang opisyal na kandidato ng Liberal Party.

    Namatay ang asawa ni Edna na si Armando Sanchez (kandidato sa pagka-gobernador) noong Abril 27, 2010. Dahil dito, nag-withdraw si Edna sa pagka-mayor noong Abril 29, 2010 at nag-file ng COC para tumakbong gobernador bilang substitute sa kanyang asawa.

    Noong Mayo 5, 2010, nag-file naman si Renato Federico ng kanyang COC bilang substitute mayor kay Edna Sanchez. Ang COC ni Federico ay inendorso ng Nationalista Party.

    Kinuwestiyon ni Maligaya ang kandidatura ni Federico. Ayon kay Maligaya, huli na ang pag-file ni Federico dahil lampas na sa Disyembre 14, 2009 deadline para sa substitusyon dahil sa withdrawal.

    Sa kabila ng kwestiyon, pinayagan ng COMELEC En Banc ang COC ni Edna bilang substitute governor at ang COC ni Federico bilang substitute mayor sa Resolution No. 8889. Gayunpaman, huli na para baguhin ang mga balota, kaya ang pangalang “SANCHEZ, Edna P.” pa rin ang nakalagay sa balota para sa mayor ng Sto. Tomas.

    Nang araw ng halalan, si “SANCHEZ, Edna P.” ang nakakuha ng pinakamataas na boto. Matapos ang canvassing, unang nag-isyu ang Municipal Board of Canvassers (MBOC) ng Certificate of Canvass of Votes and Proclamation of Winning Candidates (COCVP) kung saan si “SANCHEZ, Edna P.” ang nanalo.

    Ngunit, nag-isyu rin ang MBOC ng ikalawang COCVP, sa parehong araw at oras, kung saan ang pangalan naman ni Federico ang nakalagay bilang nanalo, gamit pa rin ang parehong bilang ng boto na nakuha ni “Sanchez.” Ito ang kinuwestiyon ni Maligaya.

    Nag-file si Maligaya ng petisyon sa COMELEC para ipa-annul ang proklamasyon ni Federico. Ayon kay Maligaya, ilegal ang ikalawang COCVP dahil hindi ito dumaan sa tamang proseso at antedated pa.

    Sa simula, ibinasura ng COMELEC First Division ang petisyon ni Maligaya dahil daw huli na ito. Ngunit, sa pag-apela ni Maligaya sa COMELEC En Banc, binawi ng COMELEC En Banc ang desisyon ng First Division at pinaboran si Maligaya. Ipinag-utos ng COMELEC En Banc ang pag-annul sa proklamasyon ni Federico at pagproklama kay Maligaya bilang mayor.

    Dahil dito, umakyat ang kaso sa Korte Suprema sa pamamagitan ng petisyon for certiorari ni Federico.

    DESISYON NG KORTE SUPREMA

    Kinatigan ng Korte Suprema ang COMELEC En Banc. Ayon sa Korte Suprema, walang grave abuse of discretion ang COMELEC nang ipawalang-bisa nito ang proklamasyon ni Federico.

    Binigyang-diin ng Korte Suprema na hindi valid ang substitusyon ni Federico dahil huli na itong na-file. “In its assailed December 21, 2011 Resolution, the Comelec En Banc annulled Federico’s proclamation as mayor of Sto. Tomas, Batangas, on the ground that his substitution of Edna was invalid, the substitute COC and CONA having been filed after the December 14, 2009 deadline provided for under Section 13 of Comelec Resolution No. 8678.”

    Hindi rin katanggap-tanggap ang argumento ni Federico na ang Section 77 ng Omnibus Election Code ang dapat masunod, kung saan ang deadline ay “not later than mid-day of the election day.” Ayon sa Korte Suprema, may kapangyarihan ang COMELEC na magpatupad ng mga panuntunan para sa automated elections, at kabilang dito ang pagtatakda ng mas maagang deadline para sa substitusyon dahil sa withdrawal.

    Dagdag pa ng Korte Suprema, “As correctly pointed out by the OSG, it is clear from the foregoing that different deadlines were set to govern the specific circumstances that would necessitate the substitution of a candidate due to death, disqualification or withdrawal. In case of death or disqualification, the substitute had until midday of the election day to file the COC. In case of withdrawal, which is the situation at bench, the substitute should have filed a COC by December 14, 2009.”

    Hindi rin daw balido ang Resolution No. 8889 ng COMELEC na pumapayag sa kandidatura ni Federico. Ayon sa Korte Suprema, void ito dahil labag sa Resolution No. 8678. “Accordingly, the Court agrees with the OSG that Resolution No. 8889 was void as it was in contravention of the guidelines set forth under Resolution No. 8678. With respect to Federico, it cannot be regarded as a valid source of any right, like the right to be voted for public office. Indeed, a void judgment can never be final and executory and may be assailed at any time.”

    Dahil invalid ang substitusyon, invalid din ang proklamasyon ni Federico. At dahil si Maligaya ang natatanging qualified candidate, siya dapat ang iproklama bilang mayor.

    PRAKTICAL NA IMPLIKASYON: ANO ANG ARAL DITO?

    Ang kasong Federico v. COMELEC ay nagpapaalala sa lahat ng mga partido politikal at kandidato sa halalan na napakahalaga ang pagsunod sa mga panuntunan at deadline na itinakda ng COMELEC, lalo na pagdating sa substitusyon ng mga kandidato. Hindi sapat na manalo sa halalan; kailangan ding sumunod sa batas upang maprotektahan ang integridad ng proseso ng halalan.

    Susing Aral:

    • Mahigpit ang Deadline para sa Substitusyon dahil sa Withdrawal: Huwag balewalain ang deadline na Disyembre 14 para sa pag-file ng COC ng substitute kung ang dahilan ay withdrawal ng orihinal na kandidato.
    • COMELEC Resolution No. 8678 vs. Section 77 ng Omnibus Election Code: Ang COMELEC Resolution No. 8678, na nagtatakda ng mas maagang deadline para sa withdrawal, ay balido at dapat sundin. Hindi sapat ang pangkalahatang deadline sa Section 77 ng Omnibus Election Code.
    • Invalid na Substitusyon, Invalid din ang Proklamasyon: Kung invalid ang substitusyon, kahit pa manalo ang substitute candidate sa halalan, maaaring mapawalang-bisa ang kanyang proklamasyon.
    • Pananagutan ng MBOC: Ang mga miyembro ng MBOC ay dapat ding maging maingat sa pag-isyu ng COCVP at sumunod sa tamang proseso. Maaari silang managot kung mapatunayang nag-isyu sila ng falsified o antedated na dokumento.

    FREQUENTLY ASKED QUESTIONS (FAQs)

    Tanong 1: Ano ang mangyayari kung hindi ako naka-file ng substitute candidate bago ang deadline para sa withdrawal?

    Sagot: Hindi ka na makakapag-substitute ng kandidato para sa posisyong iyon kung ang dahilan ay withdrawal. Mananatiling bakante ang pangalan sa balota o ang pangalan ng original candidate (kung hindi na-update ang balota).

    Tanong 2: Paano kung namatay ang kandidato ko bago ang halalan? May deadline pa rin ba?

    Sagot: Oo, may deadline pa rin, pero mas maluwag. Kung ang dahilan ay death o disqualification, ang deadline para mag-file ng substitute COC ay hanggang midday ng araw ng halalan mismo.

    Tanong 3: Ano ang COCVP at bakit ito importante?

    Sagot: Ang COCVP ay ang Certificate of Canvass of Votes and Proclamation of Winning Candidates. Ito ang dokumento na nagpapatunay sa resulta ng canvassing ng mga boto at nagpoproklama sa mga nanalo. Importante ito dahil ito ang basehan ng COMELEC sa pagkilala sa mga nanalo sa halalan.

    Tanong 4: Kung nagkamali ang COMELEC sa pagpayag sa kandidatura ng isang substitute, maaari pa bang itama ito?

    Sagot: Oo, maaari pa ring itama. Ayon sa kasong ito, kahit pa nauna nang pinayagan ng COMELEC ang kandidatura ni Federico sa Resolution No. 8889, binawi rin ito ng COMELEC En Banc nang mapatunayan na invalid ang substitusyon. At kinatigan ito ng Korte Suprema.

    Tanong 5: Ano ang dapat kong gawin kung may problema sa substitusyon ng kandidato sa aming partido?

    Sagot: Kumunsulta agad sa isang abogado na eksperto sa election law. Mahalaga ang mabilis na aksyon upang maprotektahan ang karapatan ng iyong partido at kandidato.

    Naranasan mo ba ang ganitong problema sa kandidatura o substitusyon? Huwag mag-atubiling kumonsulta sa ASG Law. Ang aming mga abogado ay eksperto sa election law at handang tumulong sa iyo. Mag-email sa amin sa hello@asglawpartners.com o makipag-ugnayan dito.





    Source: Supreme Court E-Library

    This page was dynamically generated

    by the E-Library Content Management System (E-LibCMS)

  • Pagbibigay-diin sa Substantibo Kaysa Teknikalidad sa mga Protestang Panghalalan: Aral mula sa Gravides v. COMELEC

    n

    Pangunahing Aral: Dapat Manaig ang Substantibo Kaysa Teknikalidad sa mga Protestang Panghalalan

    n

    G.R. No. 199433, November 13, 2012

    n

    n

    INTRODUKSYON

    n

    Sa isang demokrasya, ang halalan ay sagrado. Ito ang paraan kung saan ipinapahayag ng taumbayan ang kanilang kalooban at pumipili ng mga lider na mamumuno sa kanila. Kaya naman, mahalaga na ang proseso ng halalan ay maging malinis, tapat, at mapagkakatiwalaan. Ngunit ano ang mangyayari kung ang resulta ng halalan ay pinagdududahan? Dito pumapasok ang konsepto ng protestang panghalalan. Ngunit paano kung ang isang protestang panghalalan ay madismis dahil lamang sa teknikalidad? Ito ang sentro ng kaso ng Isabelita P. Gravides v. Commission on Elections at Pedro C. Borjal, kung saan tinalakay ng Korte Suprema ang kahalagahan ng pagbibigay-diin sa substantibo kaysa teknikalidad, lalo na sa mga usaping may kinalaman sa tunay na kalooban ng mga botante.

    nn

    KONTEKSTONG LEGAL

    n

    Ang kasong ito ay umiikot sa A.M. No. 07-4-15-SC, o ang Rules of Procedure in Election Contests Before the Courts Involving Elective Municipal and Barangay Officials. Ayon sa mga patakarang ito, kinakailangan ang pagsumite ng Preliminary Conference Brief ng bawat partido bago magsimula ang preliminary conference. Nakasaad sa Seksyon 4, Rule 9 ng A.M. No. 07-4-15-SC ang mga dapat ilaman ng Preliminary Conference Brief:

    n

    SEC. 4. Preliminary conference brief.—The parties shall file with the court and serve on the adverse party, in such manner as shall ensure their receipt at least one day before the date of the preliminary conference, their respective briefs which shall contain the following:

    (1) A summary of admitted facts and proposed stipulation of facts;

    (2) The issues to be tried or resolved;

    (3) The pre-marked documents or exhibits to be presented, stating their purpose;

    (4) A manifestation of their having availed or their intention to avail themselves of discovery procedures or referral to commissioners;

    (5) The number and names of the witnesses, their addresses, and the substance of their respective testimonies. The testimonies of the witnesses shall be by affidavits in question and answer form as their direct testimonies, subject to oral cross examination;

    (6) A manifestation of withdrawal of certain protested or counter-protested precincts, if such is the case;

    (7) The proposed number of revision committees and names of their revisors and alternate revisors; and

    (8) In case the election protest or counter-protest seeks the examination, verification or re-tabulation of election returns, the procedure to be followed.

    n

    Ang layunin ng Preliminary Conference Brief ay upang mapabilis ang pagdinig ng kaso at linawin ang mga isyu. Sa Seksyon 5 at 6 ng parehong Rule, nakasaad ang parusa sa hindi pagsunod sa mga patakaran na ito, kabilang na ang pagdismis ng protesta:

    n

    SEC. 5. Failure to file brief.—Failure to file the brief or to comply with its required contents shall have the same effect as failure to appear at the preliminary conference.

    SEC. 6. Effect of failure to appear.—The failure of the protestant or counsel to appear at the preliminary conference shall be cause for dismissal, motu proprio, of the protest or counter-protest.

    n

    Sa madaling salita, ang hindi pagsunod sa mga nilalaman ng Preliminary Conference Brief ay maaaring maging sanhi ng pagkadismis ng protestang panghalalan. Ngunit, sa kaso ng Gravides v. COMELEC, tinalakay ng Korte Suprema kung kailan maaaring balewalain ang mahigpit na pagsunod sa mga patakaran para sa kapakanan ng hustisya.

    nn

    PAGSUSURI NG KASO

    n

    Sa Barangay U.P. Campus, Diliman, Quezon City noong 2010, naglaban sina Isabelita Gravides at Pedro Borjal para sa posisyon ng Punong Barangay. Si Gravides ang naiproklama na nanalo, ngunit sa napakakitid na lamang na dalawang boto. Nag-hain ng protestang panghalalan si Borjal sa Metropolitan Trial Court (MeTC), Branch 33 ng Quezon City, dahil sa umano’y mga iregularidad at paglabag sa batas halalan. Kabilang sa mga alegasyon ni Borjal ang hindi pagbibilang ng ilang balota para sa kanya dahil sa maling spelling ng kanyang apelyido at palayaw, at ang pagkakaroon ng mga pekeng balota.

    n

    Nag-sumite si Borjal ng Preliminary Conference Brief, ngunit nadismis ang kanyang protesta ng MeTC dahil umano sa hindi pagsunod sa lahat ng nilalaman na kinakailangan sa Seksyon 4, Rule 9 ng A.M. No. 07-4-15-SC. Ayon sa MeTC, hindi kumpleto ang brief ni Borjal. Umapela si Borjal sa COMELEC First Division, at binawi ng COMELEC ang desisyon ng MeTC. Ipinadala ng COMELEC ang kaso pabalik sa MeTC para sa pagpapatuloy ng pagdinig. Sinubukan ni Gravides na umapela sa COMELEC En Banc, ngunit dinenay ito dahil sa hindi pagbabayad ng tamang motion fee.

    n

    Dinala ni Gravides ang kaso sa Korte Suprema sa pamamagitan ng Rule 65 petition for certiorari, na sinasabing nagkamali ang COMELEC sa pagbawi sa desisyon ng MeTC. Ayon kay Gravides, dapat mahigpit na ipatupad ang mga patakaran tungkol sa Preliminary Conference Brief, at hindi dapat balewalain ang desisyon ng MeTC.

    n

    Ngunit hindi sumang-ayon ang Korte Suprema kay Gravides. Sinabi ng Korte Suprema na bagaman mahalaga ang mga patakaran, hindi ito dapat maging hadlang sa pagkamit ng hustisya, lalo na sa mga kaso ng protestang panghalalan kung saan nakasalalay ang kalooban ng taumbayan. Binigyang-diin ng Korte Suprema ang ilang mahahalagang punto:

    n

      n

    1. Misleading na Notisya mula sa MeTC: Napansin ng Korte Suprema na ang notisya ng preliminary conference mula sa MeTC ay nakaliligaw dahil nakabatay ito sa Rules of Civil Procedure para sa pre-trial brief, at hindi sa Rules of Procedure in Election Contests. Dahil dito, hindi lubusang masisisi si Borjal kung hindi niya nailagay ang lahat ng kinakailangan sa Preliminary Conference Brief. Ayon sa Korte Suprema:

      Noticeably, the court a quo overlooked the rule applicable in the instant case, i.e., Section 4, Rule 9 of A.M. No. 07-4-15-SC, as it failed to include all the matters required under the said rule. On the contrary the foregoing notice is more akin to the provision on pre-trial brief under the Rules on Civil Procedure. Notwithstanding this, the court a quo hastily dismissed the election protest for non-compliance with Section 4, Rule 9 of A.M. No. 07-4-15-SC.

    2. n

    3. Napakaikit na Lamang: Binigyang-diin din ng Korte Suprema ang napakakitid na lamang ni Gravides kay Borjal – dalawang boto lamang. Dahil dito, kahit maliit na pagkakamali sa pagbibilang ay maaaring makaapekto sa resulta ng halalan. Ayon sa Korte Suprema:

      Second, it must be emphasized that Gravidez won by a lead of merely two (2) votes. Thus, should the allegation of Borjal that some votes cast in his favor were misread and misappreciated during the counting of votes appears to be true in at least two (2) ballots, the election result will be different, as the same will result in a tie. This fact should have been taken into consideration by the court a quo.

    4. n

    5. Substantibo Kaysa Teknikalidad: Sa huli, sinabi ng Korte Suprema na dapat manaig ang substantibo kaysa teknikalidad, lalo na sa mga kaso ng protestang panghalalan. Ang layunin ng mga patakaran ay upang mapadali ang pagdinig, ngunit hindi upang hadlangan ang pagtuklas ng katotohanan at ang tunay na kalooban ng mga botante. Ayon sa Korte Suprema:

      It bears stressing that blind adherence to a technicality, with the inevitable result of frustrating and nullifying the constitutionally guaranteed right of suffrage, cannot be countenanced. Likewise, it has been held that “on more than one occasion, this Court has recognized the emerging trend towards a liberal construction of procedural rules to serve substantial justice. Courts have the prerogative to relax rules of even the most mandatory character, mindful of the duty to reconcile both the need to speedily end litigation and the parties’ right to due process.”

    6. n

    n

    Dahil dito, pinagtibay ng Korte Suprema ang desisyon ng COMELEC at ibinasura ang petisyon ni Gravides.

    nn

    PRAKTIKAL NA IMPLIKASYON

    n

    Ang kasong Gravides v. COMELEC ay nagbibigay ng mahalagang aral para sa mga protestang panghalalan. Hindi dapat madismis ang isang protesta dahil lamang sa maliit na teknikalidad, lalo na kung malaki ang posibilidad na makaapekto ito sa pagtuklas ng tunay na resulta ng halalan. Ang Korte Suprema ay nagpakita ng kahandaan na balewalain ang mahigpit na pagsunod sa mga patakaran kung kinakailangan upang matiyak na ang hustisya ay nanaig.

    nn

    Mga Pangunahing Aral:

    n

      n

    • Liberal na Konstruksyon: Sa mga protestang panghalalan, lalo na kung napakalapit ang resulta, dapat bigyan ng liberal na interpretasyon ang mga patakaran upang matiyak ang pagkamit ng hustisya.
    • n

    • Substantibo Kaysa Teknikalidad: Dapat manaig ang substantibo kaysa teknikalidad. Hindi dapat madismis ang isang protesta dahil lamang sa maliit na pagkukulang sa Preliminary Conference Brief kung hindi naman ito nakakaapekto sa merito ng kaso.
    • n

    • Kalooban ng Botante: Ang pangunahing layunin ng mga protestang panghalalan ay upang matukoy ang tunay na kalooban ng mga botante. Hindi dapat hadlangan ng teknikalidad ang pagkamit ng layuning ito.
    • n

    • Pagiging Maingat ng Korte: Dapat maging maingat ang mga korte sa pagpapatupad ng mga patakaran, lalo na kung may pagkakataon na ang partido ay naligaw dahil sa sariling pagkakamali ng korte.
    • n

    nn

    MGA MADALAS ITANONG (FAQ)

    nn

    1. Ano ang Preliminary Conference Brief?
    nIto ay isang dokumento na isinusumite ng bawat partido sa isang kasong protestang panghalalan bago magsimula ang preliminary conference. Naglalaman ito ng buod ng mga katotohanan, isyu, mga dokumento, at mga saksi na ipipresenta.

    nn

    2. Ano ang layunin ng Preliminary Conference Brief?
    nAng layunin nito ay upang mapabilis ang pagdinig ng kaso, linawin ang mga isyu, at magkaroon ng pagkakataon ang mga partido na pag-usapan ang posibleng settlement.

    nn

    3. Ano ang mangyayari kung hindi ako makapagsumite ng Preliminary Conference Brief o hindi kumpleto ang nilalaman nito?
    nAyon sa patakaran, maaaring madismis ang iyong protestang panghalalan kung hindi ka makapagsumite o hindi kumpleto ang nilalaman ng iyong Preliminary Conference Brief.

    nn

    4. Kailan maaaring balewalain ang mahigpit na pagsunod sa mga patakaran sa protestang panghalalan?
    nMaaaring balewalain ang mahigpit na pagsunod sa mga patakaran kung mayroong sapat na dahilan, tulad ng nakaliligaw na notisya mula sa korte, napakakitid na lamang sa halalan, at kung ang mahigpit na pagsunod ay magiging hadlang sa pagkamit ng hustisya at pagtuklas ng tunay na kalooban ng mga botante.

    nn

    5. Ano ang ibig sabihin ng